Waarom / doel van de activiteit

Onderzoek hemelverschijnselen en ontdek hoe culturen de zon, maan en sterren gebruikten en verklaarden.

Beschrijving van de activiteit

De zon, maan en sterren hielpen mensen om de tijd en seizoenen te bepalen, te navigeren en bijzondere natuurverschijnselen te verklaren. De scouts onderzoeken eerst zelf hoe enkele hemelverschijnselen ontstaan. Daarna ontdekt iedere ploeg hoe een bepaalde cultuur de hemel gebruikte of verklaarde.

Onderzoeksposten

Zet vier onderzoeksposten klaar en verdeel de scouts over de posten. Laat de ploegen na ongeveer tien minuten doorschuiven. Is er maar één ploeg, voer de posten dan achter elkaar uit.

Post 1: Dag en nacht

Een lamp stelt de zon voor en een wereldbol of grote bal de aarde. Markeer Nederland op de aarde en draai de aarde langzaam rond. Onderzoek wanneer het bij de markering ochtend, middag, avond en nacht is. Ontdek ook waarom het niet overal op aarde tegelijkertijd dag is.

Post 2: De dans van de maan

Een scout staat op de plaats van de aarde. De lamp is de zon en een kleine witte bal stelt de maan voor. Houd de maan op armlengte iets boven ooghoogte en beweeg deze langzaam rond de aarde. Bekijk welk deel van de verlichte maan zichtbaar is en zoek de standen van nieuwe maan, eerste kwartier, volle maan en laatste kwartier.

Post 3: Schaduwen in de ruimte

Gebruik een lamp, een grote bal en een kleine bal als zon, aarde en maan. Plaats voor een zonsverduistering de maan tussen de zon en de aarde. Plaats voor een maansverduistering de aarde tussen de zon en de maan. Beweeg de maan daarna iets hoger en lager om te ontdekken waarom er niet iedere maand een verduistering plaatsvindt.

Post 4: De sterren wijzen de weg

Leg kaarten klaar met onder andere de Grote Beer, Kleine Beer, Cassiopeia en Orion. Laat de scouts de namen aan de juiste sterrenpatronen koppelen. Zoek daarna op een sterrenkaart de steelpanvorm in de Grote Beer. Trek vanaf de twee achterste sterren een denkbeeldige lijn en verleng deze ongeveer vijf keer om de Poolster te vinden. Ontdek waarom deze ster bij navigeren handig is: de Poolster staat vanaf Nederland vrijwel in het noorden.

Cultuuronderzoek en presentatie

Na de onderzoeksposten kiest iedere ploeg een cultuur of volk om te onderzoeken. Zorg dat de ploegen verschillende onderwerpen kiezen. Laat hen in boeken en betrouwbare online bronnen antwoorden zoeken op de volgende vragen:

• Welke rol speelden de zon, maan of sterren binnen deze cultuur?
• Hoe werd een verduistering of ander hemelverschijnsel verklaard?
• Werden hemellichamen gebruikt voor een kalender, feest, bouwwerk of navigatie?
• Wat weten onderzoekers zeker en wat blijft onzeker?
• Hoe sluit het onderwerp aan bij een van de onderzoeksposten?

Mogelijke onderwerpen zijn

• Prehistorisch Engeland: Stonehenge is gericht op de opkomst en ondergang van de zon tijdens de zonnewendes, maar het is niet precies bekend welke rituelen er plaatsvonden.
• De oude Maya: De Maya gebruikten wiskunde en waarnemingen van hemellichamen voor verschillende kalenders en maakten tabellen waarmee verduisteringen konden worden voorspeld.
• De Noordse cultuur in de Vikingtijd: In Noordse verhalen achtervolgen de wolven Sköll en Hati de zon en de maan; deze verhalen worden verbonden aan verduisteringen en Ragnarök.
• Het oude China: Een verduistering werd wel voorgesteld als een hemelse draak die de zon of maan opat, waarna mensen lawaai maakten om het dier weg te jagen.
• Polynesische zeevaarders: Ervaren navigators gebruikten de opkomst en ondergang van de zon en sterren om zonder kompas grote afstanden over zee af te leggen.

Iedere ploeg maakt een deel van een gezamenlijke collage. Hierop komen de naam en locatie van de cultuur, een tekening of afbeelding, drie belangrijke ontdekkingen en een korte vergelijking met de wetenschappelijke uitleg uit de onderzoeksposten. Vermeld ook de gebruikte bronnen.

Laat iedere ploeg het eigen deel in maximaal drie minuten presenteren. Vraag hen daarbij een lamp, bal, sterrenkaart of ander voorwerp van een onderzoekspost te gebruiken om het verhaal te verduidelijken. De andere scouts mogen na iedere presentatie één vraag stellen. Voeg alle delen na afloop samen tot één grote zon, maan en sterrencollage.

Benodigd materiaal

• Drie felle zaklampen of bureaulampen
• Twee wereldbollen of grote ballen
• Twee kleine witte ballen, bijvoorbeeld pingpongballen
• Stickers of plakband om Nederland te markeren
• Kaarten van sterrenbeelden
• Een sterrenkaart van de noordelijke sterrenhemel
• Touwtjes of linialen
• Kompas
• Boeken, laptops of tablets met betrouwbare informatiebronnen
• Groot vel donker papier of meerdere herbruikbare presentatievellen
• Papier, potloden en stiften
• Scharen, lijm en plakband

Veiligheid

• Houd de looproutes vrij wanneer het lokaal wordt verduisterd.
• Schijn niet met felle zaklampen in de ogen van anderen.
• Kijk nooit rechtstreeks naar de echte zon. Gebruik bij het bekijken van een zonsverduistering alleen een geschikte eclipsbril.

Tips

• Voer de posten achter elkaar uit wanneer er niet voldoende lampen of begeleiders beschikbaar zijn.
• Doe de sterrenpost bij helder weer buiten en laat de scouts de Poolster aan de echte hemel zoeken.
• Laat iedere ploeg één quizvraag over de onderzochte cultuur bedenken en sluit af met een gezamenlijke quiz.
• Gebruik een aankomende of pas waargenomen verduistering als aanleiding voor de activiteit.